Contextblindheid
Wat we waarnemen noemen, is veel meer dan een passief proces van ontvangen van prikkels via onze zintuigen (netvlies, trommelvlies, smaakpapillen enz.). Waarnemen is een proces waarbij we actief betekenis opbouwen. En daarbij speelt context een uitermate belangrijke rol. Onze hersenen plaatsen de waargenomen prikkels in perspectief: ze gaan de betekenis van details invullen op basis van hun onderlinge samenhang en de context. Die betekenissen halen we dus niet uit de letterlijke waarneming van de specifieke details of prikkels, maar uit de context en het grotere geheel. Immers, het is die context die bepalend is voor de zinvolheid en de correctheid van de betekenis.
De wereld met zijn verschillende, wijzigende betekenissen is erg verwarrend voor kinderen met autisme. Je wordt verondersteld continu de context mee te nemen in je betekenisverlening en dat is moeilijk voor hen. Het gevolg is dat veel zaken anders, niet of verkeerd begrepen worden.
zij vertellen
Telkens wanneer Yassin een glas met drank ziet, neemt hij het en drinkt het in één slok leeg. Met hem langs een terras passeren is altijd een spannend avontuur en vader moet hem dan stevig bij de hand houden. Recepties, bezoekjes aan de buren en familiebijeenkomsten bezorgen Yassins ouders heel wat stress en vervelende opmerkingen ("Kan je dat kind niet eens wat manieren leren?"). Yassin is niet ongemanierd. Hij ziet alleen niet in welke context je een glas wel of niet kan leeg drinken. Nu eens mag het, dan weer niet, maar uit de glazen zelf kan je dit niet opmaken. Mogen of niet mogen zit immers vervat in de context. En die snapt Yassin niet.
Zo kwamen de dingen op mij over: in flarden, als een ketting van onsamenhangende elementen die volkomen willekeurig aan elkaar gekoppeld waren.
Contextblindheid en informatieverwerking
Gedrag begrijpen op basis van waarneembare context
Er zijn twee soorten context: de waarneembare en de niet-waarneembare. De waarneembare context is de gegeven situatie, alles wat zichtbaar, hoorbaar of voelbaar is en dat de betekenis van een bepaalde waarneming beïnvloedt. Een opgestoken hand in de context van een man met een uniform en een kepie midden op het kruispunt betekent iets anders dan een opgestoken hand van een leerling op een bank in de klas.
De niet-waarneembare context is alles wat je je moet verbeelden bij een bepaalde waarneming: de context die niet gegeven is, maar die je er zelf moet aan toevoegen bijvoorbeeld vanuit je geheugen. Een opgestoken hand van een persoon van wie je al een paar keer klappen hebt gekregen, zal een heel andere betekenis krijgen dan een opgestoken hand van iemand waarvan je weet dat die heel vriendelijk is.
Kinderen met autisme hebben het moeilijk met beide soorten context, maar vooral met de niet-waarneembare omwille van hun tekortschietend verbeeldingsvermogen. Feitelijke en letterlijke betekenissen gaan hen goed af en het gaat prima als de dingen zijn wat ze zijn. Veel lastiger is voor hen datgene wat zou kunnen zijn, het zich voorstellen van wat mogelijk is.